Thermische bruggen zijn plekken in de gebouwschil waar meer warmte naar buiten stroomt dan via de aangrenzende constructiedelen. Dit artikel legt de oorzaken van thermische bruggen uit, toont gevolgen zoals een hogere warmtevraag en schimmelrisico en biedt praktische oplossingen om ze te vermijden – met verwijzing naar de relevante normen en regels in Nederland en Vlaanderen.

Wat is een thermische brug?

Een thermische brug ontstaat wanneer de warmtestroom op een bepaalde plaats geconcentreerd of versneld wordt. Dat gebeurt door:

• Geometrische effecten: hoeken, randen, uitkragingen
• Materiaalovergangen: goed geleidend materiaal onderbreekt de isolatie
• Constructieve zwaktes: ontbrekende of onderbroken isolatielaag

De drie soorten thermische bruggen

1. Geometrische thermische bruggen

Ontstaan door de vorm van het gebouw:

Plaats	Probleem	Typisch verlies
Buitenshoeken	Meer buitenoppervlak dan binnenoppervlak	5-15% meer
Gebouwranden	Versterkte warmtestroom	5-10% meer
Attica / opstanden	Groot blootgesteld oppervlak	10-20% meer

2. Materiaalgebonden thermische bruggen

Ontstaan door materiaalwissels in de constructie:

Plaats	Oorzaak	Voorbeeld
Stalen liggers	Staal geleidt ca. 50× beter dan isolatie	Balkons, luifels
Ringbalk / randbalk	Beton onderbreekt de isolatielaag	Aansluiting vloer–gevel
Raamkaders	Aluminium zonder thermische onderbreking	Oude metalen ramen

3. Constructieve thermische bruggen

Ontstaan door detailoplossingen in de bouw:

Plaats	Probleem
Raamaansluitingen	Isolatielaag stopt bij het kader
Rolluikkasten	Vaak niet of slecht geïsoleerd
Voet van de gevel	Overgang wand/fundering of vloerplaat
Dakvoet / dakrand	Overgang wand/dak
Balkonplaten	Uitkragende gewapende betonplaten

Beoordeling van thermische bruggen

De ψ-waarde (psi-waarde)

De lineaire warmtedoorgangscoëfficiënt ψ (psi) beschrijft het extra warmteverlies per meter lengte van een thermische brug:

ψ-waarde	Beoordeling	Voorbeeld
< 0,01	Thermische-brugvrij detail	Passiefhuisdetail
0,01-0,05	Zeer goed	Geoptimaliseerd detail
0,05-0,10	Goed	Standaard nieuwbouw
0,10-0,20	Matig	Eenvoudige nieuwbouw
> 0,20	Slecht	Niet-geoptimaliseerde aansluiting

De χ-waarde (chi-waarde)

De puntvormige warmtedoorgangscoëfficiënt χ (chi) beschrijft puntvormige thermische bruggen zoals pluggen of bevestigers:

Eenheid: W/K

Voorbeeld: pluggen door de gevelisolatie

• 1 plug met χ = 0,004 W/K
• Bij 100 pluggen: 0,4 W/K extra warmteverlies

De warmtebrugtoeslag ΔU_WB

Voor vereenvoudigde berekeningen wordt vaak een globale warmtebrugtoeslag gebruikt:

Bouwniveau	ΔUWB	Toepassing
Standaardwaarden	0,10 W/m²K	Globale toeslag op alle constructiedelen
Detailberekening	0,05 W/m²K	Constructief geoptimaliseerde details
Thermische-brugvrij	0,00 W/m²K	Alle details aangetoond met ψ ≤ 0,01
Ongeïsoleerde bestaande bouw	0,15 W/m²K	Veel niet-geoptimaliseerde details

De meest kritische thermische bruggen

1. Balkons en loggia’s

Het probleem: Uitkragende betonplaten doorboren de isolatieschil volledig.

Situatie	ψ-waarde
Zonder thermische onderbreking	0,5-1,0 W/mK
Met thermische onderbrekingselement (bijv. Isokorf®)	0,15-0,20 W/mK
Aangebouwd balkon op eigen draagconstructie	0,05 W/mK

Oplossing:

• Thermisch onderbroken aansluit­elementen (bijv. Isokorf®, Schöck®)
• Aangebouwde balkons op eigen kolommen
• Loggia’s in plaats van uitkragende balkons

2. Raamaansluitingen

Het probleem: De isolatielaag eindigt bij het raamkader; de overgang is kritisch.

Inbouwsituatie	ψ-waarde
Raam in dagkant zonder isolatie	0,10-0,15 W/mK
Raam met dagkantisolatie	0,03-0,06 W/mK
Raam in de isolatielaag (buitenzijde, luchtdicht gemonteerd)	0,01-0,03 W/mK

Oplossing:

• Ramen zoveel mogelijk in de isolatielaag plaatsen
• Dagkantisolatie tot tegen het kader doorvoeren
• Luchtdichte montage met geschikte tapes en compribanden

3. Rolluikkasten

Het probleem: Oude rolluikkasten zijn vaak niet geïsoleerd of slechts met dun EPS.

Toestand	Warmteverlies
Niet geïsoleerd	30-50 W per kast (!)
Slecht geïsoleerd	15-25 W per kast
Goed geïsoleerd	5-10 W per kast

Oplossing:

• Achteraf isoleren van bestaande rolluikkasten
• Bij renovatie: opzetrolluiken of voorzetrolluiken toepassen
• Aandacht voor luchtdichting bij banddoorvoeren en inspectieluiken

4. Gebouwsokkel / voet van de gevel

Het probleem: De overgang van vloerplaat of fundering naar de buitenmuur is constructief lastig.

Uitvoering	ψ-waarde
Zonder perimeterisolatie	0,3-0,5 W/mK
Met perimeterisolatie	0,1-0,2 W/mK
Geoptimaliseerd (bijv. thermische funderingsoplossing)	0,03-0,08 W/mK

5. Buitenshoeken

Het probleem: Door de geometrie gaat in hoeken meer warmte verloren.

Wanddikte/isolatie	ψ-waarde
Dunne isolatie	0,05-0,10 W/mK
Dikke isolatie	0,02-0,05 W/mK
Passiefhuisniveau	< 0,01 W/mK

Thermische bruggen en vochtschade

Thermische bruggen zijn niet alleen een energieprobleem – ze zorgen ook voor lagere binnenoppervlaktetemperaturen:

De f_Rsi-waarde

De temperatuurfactor f_Rsi beoordeelt het risico op schimmelvorming:

fRsi	Beoordeling	Betekenis
≥ 0,70	Kritisch	Schimmelgevaar!
≥ 0,75	Minimumniveau volgens veel Europese richtlijnen	Ondergrens voor toelaatbare details
≥ 0,85	Goed	Laag risico
≥ 0,95	Zeer goed	Praktisch geen risico

In Nederland en Vlaanderen wordt het risico op oppervlaktecondens en schimmel in EPB-/BENG-berekeningen en detailstudies doorgaans beoordeeld volgens NEN-EN ISO 13788 (hygrothermisch gedrag) en NEN-EN ISO 10211 (warmtestroom in details). De hier gebruikte f_Rsi-grenswaarden sluiten aan bij deze Europese benadering.

Voorbeeld: buitenshoek

Bij 20°C binnen, -10°C buiten en f_Rsi = 0,70:

θ_si = f_Rsi × (θ_i - θ_e) + θ_e = 0,70 × 30 + (-10) = 11°C

Bij typische binnenlucht (20°C, 50% relatieve vochtigheid) ligt het dauwpunt rond 9,3°C – net voldoende veilig.

Bij 60% relatieve vochtigheid stijgt het dauwpunt naar ca. 12,0°C → schimmelgevaar!

Rekenvoorbeeld: warmtebrugtoeslag

Een eengezinswoning met:

• Buitenwandoppervlak: 150 m²
• Wandopbouw met U = 0,24 W/m²K

Zonder warmtebrugtoeslag

H_T,wand = 150 × 0,24 = 36 W/K

Met standaardtoeslag (ΔU_WB = 0,10 W/m²K)

H_T,wand = 150 × (0,24 + 0,10) = 150 × 0,34 = 51 W/K

Toename: +42%!

Met geoptimaliseerde details (ΔU_WB = 0,05 W/m²K)

H_T,wand = 150 × (0,24 + 0,05) = 150 × 0,29 = 43,5 W/K

Maatregelen om thermische bruggen te beperken

Bij nieuwbouw

Maatregel	Effect	Meerprijs
Compacte gebouwvorm	-5 tot -15% thermische bruggen	Geen
Thermisch onderbroken balkons	-70 tot -80% thermische brugverliezen	150-300 €/m
Ramen in de isolatielaag plaatsen	-50 tot -70% thermische brugverliezen	10-20 €/m
Doorlopende isolatieschil	-30 tot -50% thermische brugverliezen	Extra ontwerp- en uitvoeringszorg

Bij renovatie

Maatregel	Effect	Kosten
Isolatie rolluikkasten	-50 tot -70%	50-100 €/stuk
Dagkantisolatie bij ramen	-30 tot -50%	30-50 €/m
Lokale binnenisolatie rond koude hoeken	-20 tot -40%	40-80 €/m²
Sokkel-/perimeterisolatie	-30 tot -50%	80-120 €/m²

Thermische bruggen in warmtevraag- en EPB-/BENG-berekeningen

In Nederland en Vlaanderen worden thermische bruggen meegenomen in de berekening van de warmtevraag en de energieprestatie van gebouwen:

• In Nederland gebeurt dit via de BENG-eisen (Bijna Energie Neutrale Gebouwen) en de bepalingsmethode NTA 8800. Thermische bruggen worden daar meestal verwerkt via:

  • Globale toeslag op de U-waarden (vergelijkbaar met ΔU_WB = 0,05-0,15 W/m²K)
  • Of via detailberekeningen volgens NEN-EN ISO 10211 en NEN-EN ISO 14683, waarmee specifieke ψ- en χ-waarden worden bepaald.

• In Vlaanderen maakt de EPB-regelgeving (Energieprestatie en Binnenklimaat) gebruik van:

  • Standaard ψ-waarden uit de EPB-databank voor veelvoorkomende aansluitdetails
  • Of projectspecifieke detailstudies volgens NBN EN ISO 10211 en NBN EN ISO 14683, waarmee lagere ψ-waarden en dus een betere E-peil-score haalbaar zijn.

Ons warmteverlies- en verwarmingslast-rekenhulpmiddel kan op vergelijkbare wijze met thermische bruggen omgaan:

• Globale toeslag naar bouwstandaard (0,05-0,15 W/m²K)
• Automatische inschatting op basis van bouwjaar
• Renovatie-adviezen om thermische bruggen te beperken

---

Relevante normen en regelgeving in Nederland en Vlaanderen

In de oorspronkelijke Duitse context worden thermische bruggen onder meer behandeld in DIN-normen. In Nederland en Vlaanderen gelden grotendeels geharmoniseerde Europese normen, aangevuld met nationale regels:

Nederland

• Warmteverlies- en warmtevraagberekening

  • NTA 8800 – bepalingsmethode voor de energieprestatie van gebouwen (vervangt o.a. NEN 7120)
  • Voor gedetailleerde verwarmingslastberekeningen wordt vaak nog aangesloten bij NEN-EN 12831 (verwarmingssystemen in gebouwen – berekening van de ontwerp-warmtebelasting).

• U-waarden en constructies

  • NEN-EN ISO 6946 – warmtedoorgangscoëfficiënt (U-waarde) van bouwdelen
  • NEN-EN ISO 10211 en NEN-EN ISO 14683 – berekening en catalogi van thermische bruggen.

• Energieprestatie en minimale eisen

  • Bouwbesluit 2012 (overgaand naar de Omgevingswet en het Besluit bouwwerken leefomgeving) met:
  • BENG-eisen (BENG 1, 2 en 3) voor nieuwbouw
  • Minimale isolatiewaarden (U-waarden) voor daken, gevels, vloeren en ramen.
  • Energielabel voor gebouwen verplicht bij verkoop, verhuur en oplevering.

Vlaanderen (België)

• Energieprestatie en binnenklimaat (EPB)

  • EPB-regelgeving Vlaanderen (E-peil, S-peil, netto-energiebehoefte) met:
  • Minimale isolatie-eisen (Umax) voor daken, muren, vloeren en schrijnwerk
  • Rekening houdend met thermische bruggen via standaard- of detailwaarden.

• Normen voor thermische berekeningen

  • NBN EN ISO 6946 – U-waarde van bouwdelen
  • NBN EN ISO 10211 en NBN EN ISO 14683 – thermische bruggen
  • NBN EN ISO 13788 – beoordeling van oppervlaktecondens en schimmelrisico.

• Energieprestatiecertificaat (EPC)

  • Verplicht EPC bij verkoop en verhuur van woningen en niet-residentiële gebouwen
  • Thermische bruggen beïnvloeden de berekende energieprestatie en dus de EPC-score.

---

Subsidies en financiële steun voor het beperken van warmteverliezen

Thermische bruggen verminderen betekent meestal: beter isoleren en details verbeteren. In zowel Nederland als Vlaanderen bestaan hiervoor ondersteuningsregelingen.

Nederland

• ISDE (Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing)

  • Voor eigenaar-bewoners en VvE’s
  • Subsidie voor o.a. isolatiemaatregelen (gevel, dak, vloer, glas) en warmtepompen
  • Hoogte van de subsidie per m² of per installatie; vaak hogere bedragen bij combinatie van meerdere maatregelen.

• SEEH / VvE-regelingen

  • Voor Verenigingen van Eigenaars (VvE’s) zijn er specifieke subsidies voor collectieve isolatieprojecten en energieadvies.

• Lokale subsidies

  • Veel gemeenten en provincies bieden extra steun voor isolatie, gevelrenovatie en energieadvies
  • Actuele informatie: landelijke subsidiewijzer van de Rijksoverheid en gemeentelijke websites.

Vlaanderen

• Mijn VerbouwPremie

  • Eén geïntegreerde premie voor renovatie en energiebesparing
  • Onder meer voor:
  • Gevelisolatie (buiten- of binnenzijde)
  • Dak- en vloerisolatie
  • Hoogrendementsbeglazing en schrijnwerk
  • Premiebedragen afhankelijk van inkomenscategorie, woningtype en uitgevoerde maatregel.

• EPC-labelpremie

  • Extra premie bij het sterk verbeteren van het EPC-label van een woning (bijvoorbeeld van label E/F/G naar A/B/C)
  • Combinatie van isolatiemaatregelen en detailverbeteringen (thermische bruggen) helpt om een beter label te halen.

• Netbeheerder- en gemeentepremies

  • Fluvius en sommige gemeenten bieden bijkomende steun voor isolatie, energie-audits en renovatiebegeleiding.

In zowel Nederland als Vlaanderen geldt: maatregelen die thermische bruggen verminderen (zoals gevel- en dakisolatie, vervanging van ramen, geïsoleerde balkonaansluitingen) dragen direct bij aan een betere energieprestatie en komen vaak in aanmerking voor subsidies of premies. Raadpleeg altijd de actuele voorwaarden, omdat bedragen en criteria regelmatig worden aangepast.

---

Verdere artikelen

• Transmissiewarmteverliezen – Het grootste deel van de verwarmingslast
• De U-waarde uitgelegd – De kengetal van het bouwdeel
• Renovatie-aanbevelingen – Maatregelen tegen thermische bruggen
• Wat is de verwarmingslast? – Terug naar de basis

---

Bronnen

• NEN-EN ISO 10211 / NBN EN ISO 10211 – Warmtestromen en oppervlaktetemperaturen in bouwkundige details
• NEN-EN ISO 6946 / NBN EN ISO 6946 – Warmtedoorgangscoëfficiënt (U-waarde) van bouwdelen
• NEN-EN ISO 14683 / NBN EN ISO 14683 – Lineaire warmtedoorgangscoëfficiënten (ψ-waarden) voor thermische bruggen
• NTA 8800 – Bepalingsmethode energieprestatie gebouwen (NL)
• EPB-regelgeving Vlaanderen – Energieprestatie en Binnenklimaat
• Passiefhuis-instituten (o.a. Passiefhuis Platform vzw, Passive House Institute) – Aanbevolen constructiedetails en ψ-waarden