Około 70–75% budynków mieszkalnych w Polsce powstało przed 1989 rokiem – a więc przed wprowadzeniem nowoczesnych wymagań cieplnych znanych dziś z Warunków Technicznych WT. To właśnie te starsze budynki generują wysokie koszty ogrzewania i są kluczowe dla transformacji energetycznej. Pytanie, które zadaje sobie wielu właścicieli: czy pompa ciepła w nieocieplonym lub tylko częściowo ocieplonym domu w ogóle ma sens?

Odpowiedź jest złożona: tak, pompa ciepła może działać w starym budynku – ale nie zawsze będzie to rozwiązanie najbardziej opłacalne. Nowoczesne pompy wysokotemperaturowe potrafią osiągać 70–75 °C na zasilaniu, ale nie oznacza to automatycznie dobrej efektywności. W artykule pokazujemy szczerze, kiedy pompa ciepła w starym domu jest rozsądnym wyborem, jakie przygotowania są konieczne i jakie istnieją alternatywy – z odniesieniem do polskich przepisów, norm i programów wsparcia.

---

Co to jest „stary budynek” w kontekście pompy ciepła?

Pojęcie „stary budynek” nie ma precyzyjnej definicji technicznej. W kontekście pomp ciepła warto rozróżniać budynki według standardu energetycznego i okresu budowy. Poniższa tabela odnosi się do typowych polskich realiów (wartości orientacyjne):

Epoka	Przybliżone lata budowy	Typowe cechy	Straty ciepła / moc grzewcza (W/m²)	Zużycie energii na ogrzewanie
Przedwojenne kamienice	do ok. 1945	Grube mury ceglane (40–60 cm), okna skrzynkowe, brak izolacji, stropy drewniane	100–150	200–300 kWh/m²·rok
Okres PRL – wielka płyta, tradycyjne mury	1945–1988	Ściany bez ocieplenia lub z minimalną izolacją, okna drewniane, mostki cieplne	80–120	150–250 kWh/m²·rok
Po pierwszych WT (WT 2002)	1995–2014	Pierwsze wymagania cieplne, ocieplenie ścian, okna 2-szybowe	60–90	100–150 kWh/m²·rok
Po zaostrzeniu WT (WT 2014, WT 2017, WT 2021)	od ok. 2014	Dobra izolacja, okna 2-/3-szybowe, często już z rekuperacją	40–60	70–120 kWh/m²·rok

---

Kluczowy test: „Check 55°C”

Zanim zacznie Pan/Pani zbierać oferty czy zamawiać audyt energetyczny, warto wykonać prosty test. W ciągu 24 godzin pokaże on, czy stary budynek jest w ogóle wstępnie „pompo‑ciepłowy”.

Instrukcja krok po kroku

Przygotowanie:

• Wybrać bardzo zimny dzień (idealnie -5 °C do -10 °C na zewnątrz)
• Mieć dostęp do sterownika kotła / automatyki (ustawienie maks. temperatury zasilania)

Przebieg:

Krok	Działanie	Co się dzieje
1	Ograniczyć temperaturę zasilania do 55 °C	Ustawić w sterowniku kotła CO
2	Wszystkie zawory termostatyczne odkręcić na maksimum	Maksymalny przepływ przez grzejniki
3	Odczekać 24 godziny	Instalacja się stabilizuje
4	Zmierzyć temperaturę we wszystkich pomieszczeniach	Termometrem lub z odczytu regulatora pokojowego

Interpretacja wyników:

Wynik pomiaru	Znaczenie	Działanie
✅ Wszędzie 20–21 °C lub więcej	Budynek nadaje się do pompy ciepła	Możliwy bezpośredni montaż, termomodernizacja nie jest warunkiem koniecznym
⚠️ Niektóre pomieszczenia chłodniejsze (18–19 °C)	Pojedyncze grzejniki są za małe	Wymienić wybrane grzejniki na niskotemperaturowe / większe
❌ Wszędzie wyraźnie za zimno (< 18 °C)	Wymagana wysoka temperatura zasilania	Wskazana termomodernizacja lub system hybrydowy

---

Problem temperatury zasilania – szczegóły

Temperatura zasilania jest kluczowym parametrem dla efektywności pompy ciepła. Z punktu widzenia fizyki: sprawność obiegu (zależna od cyklu Carnota) spada wraz ze wzrostem różnicy temperatur między dolnym źródłem (powietrze/grunt) a temperaturą zasilania instalacji.

Efektywność przy różnych temperaturach zasilania

Temperatura zasilania	System grzewczy	COP (A2/W)	JAZ/SCOP (realnie)	Ocena
30–35 °C	Ogrzewanie podłogowe (nowy dom)	5,0–5,5	4,5–5,0	✅ Idealnie
40–45 °C	Podłogówka w modernizowanym budynku, grzejniki niskotemperaturowe	4,0–4,5	3,5–4,0	✅ Bardzo dobrze
50–55 °C	Standardowe grzejniki (dobrze przewymiarowane)	3,2–3,8	2,8–3,3	⚠️ Akceptowalne
60–65 °C	Stare grzejniki żeliwne / członowe	2,5–3,0	2,2–2,6	⚠️ Na granicy opłacalności
70–75 °C	Pompa wysokotemperaturowa (skrajne przypadki)	2,0–2,5	1,8–2,2	❌ Zwykle nieopłacalne

Konsekwencje dla kosztów eksploatacji (przykład polski):

Załóżmy, że dom jednorodzinny potrzebuje 15 000 kWh ciepła rocznie.

Temperatura zasilania	JAZ	Zużycie prądu	Koszt (1,00 zł/kWh energii el.)
35 °C	4,5	3 333 kWh	ok. 3 330 zł/rok
45 °C	3,5	4 286 kWh	ok. 4 290 zł/rok
55 °C	2,8	5 357 kWh	ok. 5 360 zł/rok
65 °C	2,2	6 818 kWh	ok. 6 820 zł/rok

Każde dodatkowe 10 K temperatury zasilania to rząd wielkości 300–400 EUR / 1 300–1 800 zł rocznie więcej (w zależności od cen energii).

Nowoczesne pompy wysokotemperaturowe – rozwiązanie czy marketing?

Producenci coraz częściej reklamują pompy wysokotemperaturowe, osiągające 70–75 °C na zasilaniu. Brzmi to jak idealne rozwiązanie dla każdego starego domu – ale:

Zalety:

• Brak konieczności wymiany grzejników
• Działają także w nieocieplonych budynkach
• Często łatwiejsze do pogodzenia z ochroną konserwatorską

Wady:

• JAZ często tylko 2,0–2,5 (niewiele lepiej niż kocioł gazowy kondensacyjny przy obecnych cenach)
• Wyższy koszt zakupu
• Koszty eksploatacji zbliżone do gazu, jeśli nie ma fotowoltaiki

---

Diagnoza budynku: inwentaryzacja

Przed podjęciem decyzji potrzebna jest jasna ocena stanu istniejącego. Pomaga w tym poniższa lista kontrolna.

Lista kontrolna dla starego domu

Dane podstawowe:

• [ ] Rok budowy: _____
• [ ] Powierzchnia ogrzewana: ____ m²
• [ ] Liczba mieszkańców: ____

Zużycie energii:

• [ ] Świadectwo charakterystyki energetycznej: Tak / Nie (typ: zużycie / obliczeniowe)
• [ ] Aktualne zużycie: ____ kWh/rok lub ____ m³ gazu / ____ l oleju
• [ ] Przeliczone na kWh/m²·rok: ____ (gaz: m³ × ok. 10 / m²; olej: l × ok. 10 / m²)

Instalacja grzewcza:

• [ ] Aktualne źródło ciepła: gaz / węgiel / ekogroszek / olej / prąd / ciepło systemowe
• [ ] Rok montażu kotła: ____
• [ ] Moc kotła: ____ kW
• [ ] Typ grzejników: żeliwne członowe / płytowe / konwektorowe / podłogówka

Przegroda zewnętrzna:

• [ ] Ściany ocieplone: Tak / Nie (jeśli tak: ____ cm, rok: ____)
• [ ] Dach / strop nad ostatnią kondygnacją ocieplony: Tak / Nie (__ cm, rok: ____)
• [ ] Strop nad piwnicą ocieplony: Tak / Nie (__ cm, rok: ____)
• [ ] Okna: stare drewniane / plastikowe 2-szybowe / 3-szybowe (rok: ____)

Warunki montażowe:

• [ ] Miejsce na jednostkę zewnętrzną (min. ok. 1 m², sensowny odstęp od granicy działki): Tak / Nie
• [ ] Miejsce na jednostkę wewnętrzną: Tak / Nie
• [ ] Miejsce na zasobnik buforowy / c.w.u.: Tak / Nie

Ocena zużycia energii

Po obliczeniu zużycia jednostkowego można je porównać z orientacyjnymi progami:

Zużycie energii na ogrzewanie	Ocena	Przydatność pod pompę ciepła	Rekomendacja
< 100 kWh/m²·rok	✅ Bardzo dobrze	Pompa ciepła bez problemu	Powietrzna lub gruntowa bez koniecznej termomodernizacji
100–150 kWh/m²·rok	⚠️ Średnio	Pompa możliwa, wskazana częściowa termomodernizacja	Wykonać test 55°C; rozważyć ocieplenie dachu/stropu i stropu nad piwnicą
150–200 kWh/m²·rok	⚠️ Wysoko	Pompa tylko z termomodernizacją lub jako hybryda	System hybrydowy lub częściowa termomodernizacja + pompa
> 200 kWh/m²·rok	❌ Bardzo wysoko	Konieczna głębsza termomodernizacja lub hybryda	Najpierw ocieplić, potem pompa – lub system hybrydowy na stałe

Przykład: Zużycie: 2 400 m³ gazu przy 150 m² → (2 400 m³ × 10 kWh/m³) / 150 m² = 160 kWh/m²·rok → ⚠️ zalecana hybryda lub częściowa termomodernizacja

---

Scenariusze termomodernizacji: co daje jaki efekt?

Pytanie nie brzmi „termomodernizacja czy pompa ciepła?”, tylko: „Jaki zakres termomodernizacji jest ekonomicznie uzasadniony?”. Poniższa tabela pokazuje orientacyjny stosunek koszt–efekt dla typowego domu jednorodzinnego 150 m² w Polsce.

Analiza koszt–efekt pojedynczych działań (dom 150 m²)

Działanie	Koszt (PL)	Redukcja zapotrzebowania / mocy	Poprawa JAZ	Opłacalność przy pompie	Typowe wsparcie (PL)
Ocieplenie poddasza / stropu poddasza (ok. 20–30 cm)	10 000–20 000 zł	15–25 %	+0,4–0,7	8–12 lat	„Czyste Powietrze”, ulga termomodernizacyjna
Ocieplenie stropu nad piwnicą (ok. 10 cm)	5 000–10 000 zł	5–10 %	+0,2–0,3	10–15 lat	jw.
Ocieplenie ścian zewnętrznych (ok. 15–20 cm)	40 000–80 000 zł	25–40 %	+0,6–1,0	15–25 lat	„Czyste Powietrze”, ulga, czasem programy gminne
Wymiana okien na 3-szybowe	25 000–45 000 zł	10–20 %	+0,3–0,5	20–30 lat	„Czyste Powietrze”, ulga
Pakiet kilku działań	80 000–150 000 zł	50–70 %	+1,5–2,5	15–30 lat	łączne wykorzystanie programów

---

Typy pomp ciepła a stary budynek

Nie każda pompa ciepła sprawdzi się tak samo dobrze w starym domu. Różnice dotyczą efektywności, kosztów inwestycyjnych i możliwej temperatury zasilania.

Powietrzna pompa ciepła (powietrze–woda) – standard

Zasada działania: Pobiera ciepło z powietrza zewnętrznego (działa do ok. -20 °C i niżej).

Kryterium	Ocena	Szczegóły
Koszt zakupu	✅ Najniższy	typowo 30 000–45 000 zł z montażem
Efektywność na mrozie	⚠️ Spada	COP ok. 2,5 przy -15 °C (zamiast 4,0 przy +7 °C)
Wymagania przestrzenne	✅ Niewielkie	jednostka zewnętrzna + moduł wewnętrzny
Formalności	✅ Zwykle brak pozwolenia	uwaga na ochronę konserwatorską i hałas
Hałas	⚠️ Średni	50–60 dB – trzeba uwzględnić sąsiadów
Najlepsza dla	Domów z zużyciem < 150 kWh/m²·rok i pozytywnym teście 55°C	–

W polskich warunkach: warto wybierać modele z dobrym SCOP dla klimatu „średniego” lub „chłodnego” wg etykiety energetycznej oraz z możliwością pracy biwalentnej (hybrydowej).

Gruntowa pompa ciepła (solanka–woda) – najbardziej efektywna

Zasada działania: Wykorzystuje stałą temperaturę gruntu (ok. 8–12 °C) poprzez kolektory poziome lub sondy pionowe.

Kryterium	Ocena	Szczegóły
Koszt zakupu	❌ Wysoki	55 000–90 000 zł (z odwiertami / kolektorem)
Efektywność	✅ Bardzo wysoka	COP 4,5–5,0 nawet przy mrozach
Wymagania przestrzenne	❌ Duże	kolektor: działka; odwiert: 80–150 m głębokości
Formalności	⚠️ Wymagane zgłoszenia / pozwolenia	odwierty – prawo geologiczne i wodne, uzgodnienia z Wodami Polskimi
Hałas	✅ Bardzo niski	tylko jednostka wewnętrzna
Najlepsza dla	Domów z większą mocą grzewczą, przy dostępnej działce i długim horyzoncie inwestycyjnym	–

W starych, słabo ocieplonych domach: często najlepsza technicznie opcja, bo wysoka i stabilna efektywność przy dużym zapotrzebowaniu na ciepło.

Pompa wysokotemperaturowa – rozwiązanie awaryjne

Zasada działania: Zwykle powietrzna pompa ciepła z mocniej obciążonym sprężarką / kaskadą, zdolna do 70–75 °C na zasilaniu.

Kryterium	Ocena	Szczegóły
Koszt zakupu	⚠️ Wyższy	ok. 40 000–60 000 zł
Efektywność	❌ Niższa	JAZ często 2,0–2,8
Temperatura zasilania	✅ Bardzo wysoka	do 70–75 °C (współpraca ze starymi grzejnikami)
Najlepsza dla	Obiektów zabytkowych, z zakazem ingerencji w elewację, bez możliwości wymiany grzejników	–

---

Grzejniki w starym domu: zostawić czy wymienić?

Grzejniki są „tłumaczem” między pompą ciepła a pomieszczeniem. Stare grzejniki były projektowane na 70–90 °C, podczas gdy pompy ciepła najlepiej pracują przy 30–50 °C.

Typy grzejników – porównanie

Typ	Okres	Temperatura projektowa	Zgodność z pompą ciepła	Działanie
Stare grzejniki żeliwne członowe	przed 1970	70–90 °C	❌ Zwykle nieodpowiednie	Wymiana
Standardowe grzejniki płytowe	1970–2000	60–70 °C	⚠️ Częściowo	Test 55°C, ewentualnie wymiana części
Grzejniki niskotemperaturowe	od ok. 2000	45–55 °C	✅ Dobre	Można zostawić
Grzejniki „do pomp ciepła” (NT+)	od ok. 2010	35–50 °C	✅ Bardzo dobre	Idealne, ale droższe
Ogrzewanie podłogowe	różnie	30–40 °C	✅ Idealne	Warto rozważyć przy większym remoncie

Opcje modernizacji i koszty

Opcja 1: Grzejniki niskotemperaturowe

Nowoczesne grzejniki mają większą powierzchnię i lepiej wykorzystują konwekcję.

Typ grzejnika	Moc (przy 45 °C zasilania)	Cena za sztukę	Zastosowanie
Płytowy kompakt NT	600–1 200 W	800–1 800 zł	Pokoje standardowe
Członowy stalowy / aluminiowy NT	800–1 500 W	1 200–2 500 zł	Większe pomieszczenia, zachowanie „klimatu” starego domu
Grzejnik pionowy (łazienkowy / dekoracyjny)	1 000–2 000 W	1 500–3 000 zł	Korytarze, łazienki

Kompletny dom (ok. 8–10 grzejników): 10 000–25 000 zł z montażem.

Opcja 2: Wentylatory pod grzejniki

Dodatkowe wentylatory zwiększają oddawanie ciepła.

• Koszt: 200–600 zł/szt.
• Wzrost mocy: ok. +20–40 %
• Pobór mocy: 5–15 W
• Dobre rozwiązanie: dla pojedynczych niedogrzanych pomieszczeń przy ograniczonym budżecie.

Opcja 3: Dołożenie ogrzewania podłogowego

System	Montaż	Koszt	Wysokość nadbudowy	Zastosowanie
System mokry (wylewka)	Pracochłonny	200–300 zł/m²	+8–12 cm	Przy generalnym remoncie podłóg
System frezowany	Średnio uciążliwy	250–400 zł/m²	+2–4 cm	Na istniejącej wylewce
System cienkowarstwowy	Najmniej inwazyjny	220–350 zł/m²	+1–2 cm	Na płytkach / panelach

Wsparcie w Polsce:

• „Czyste Powietrze” (w pakiecie z wymianą źródła ciepła)
• Ulga termomodernizacyjna (odliczenie do 53 000 zł na osobę)

Przykład – dom 120 m²:

• System cienkowarstwowy: 120 m² × 280 zł/m² = 33 600 zł
• Częściowy zwrot z ulgi (przy 17% PIT): ok. 5 700 zł
• Efektywny koszt: ok. 27 900 zł

---

Systemy hybrydowe – rozwiązanie dla wielu starych domów

W nieocieplonych budynkach system hybrydowy (pompa ciepła + kocioł gazowy/olejowy) bywa najbardziej opłacalny. Pompa ciepła pokrywa 70–85% rocznego zapotrzebowania, a kocioł włącza się tylko przy szczytowych mrozach.

Zasada biwalencji

Punkt biwalentny to temperatura zewnętrzna, poniżej której sama pompa nie wystarcza.

Tryb pracy	Zasada	Zastosowanie (PL)
Biwalentny równoległy	Pompa + kocioł pracują razem poniżej punktu biwalentnego	Najczęstszy w starych domach
Biwalentny alternatywny	Albo pompa, albo kocioł	Gdy pompa ma wysoką moc i dobrą efektywność
Biwalentny częściowo równoległy	Najpierw sama pompa, potem pompa + kocioł, na końcu sam kocioł	Rzadziej stosowany, bardziej złożony

Przykład (biwalentny równoległy):

• Punkt biwalentny: -5 °C
• Powyżej -5 °C: pracuje tylko pompa
• Poniżej -5 °C: pompa + kocioł razem

Typowy podział energii:

• 80% rocznego ciepła – pompa ciepła
• 20% – kocioł (kilkanaście najzimniejszych dni w roku)

Sterowanie według ceny i temperatury

Nowoczesne sterowniki hybrydowe (również dostępne na polskim rynku) mogą optymalizować pracę według:

1. Temperatury zewnętrznej: poniżej określonej wartości preferowany kocioł
2. Relacji cen energii: gdy koszt 1 kWh ciepła z pompy (przy danym COP) > koszt 1 kWh z gazu – przełączenie na kocioł
3. Nadwyżek z PV: przy dużej produkcji z fotowoltaiki – preferowana pompa

Wzór opłacalności:

COP_graniczny = cena prądu / (cena gazu / sprawność kotła)

Przykład dla Polski:

• Cena prądu: 1,00 zł/kWh (łącznie z opłatami)
• Cena gazu: 0,32 zł/kWh
• Sprawność kotła kondensacyjnego: 95 %

COP_graniczny = 1,00 / (0,32 / 0,95) ≈ 2,97

→ Pompa jest opłacalna, dopóki COP > 3,0
→ Przy silnym mrozie i COP 2,3–2,5 gaz może być tańszy

---

Koszty – przegląd dla starego domu (Polska)

Koszt pompy ciepła w starym domu składa się z kilku elementów.

Podstawowe koszty inwestycyjne

Element	Powietrzna PC	Gruntowa (kolektor)	Gruntowa (odwierty)	Hybryda (PC + kocioł)
Pompa ciepła	20 000–30 000 zł	25 000–35 000 zł	25 000–35 000 zł	18 000–25 000 zł (mniejsza moc)
Dolne źródło	w cenie	15 000–25 000 zł	25 000–40 000 zł	–
Montaż i armatura	8 000–15 000 zł	10 000–18 000 zł	10 000–18 000 zł	8 000–15 000 zł
Zasobnik buforowy	4 000–7 000 zł	4 000–7 000 zł	4 000–7 000 zł	4 000–7 000 zł
Zasobnik c.w.u.	3 000–6 000 zł	3 000–6 000 zł	3 000–6 000 zł	3 000–6 000 zł
Sterowanie hybrydowe	–	–	–	3 000–6 000 zł
Zachowanie starego kotła	–	–	–	0–5 000 zł (ew. modernizacja)
Suma (brutto)	35 000–60 000 zł	57 000–91 000 zł	67 000–112 000 zł	40 000–70 000 zł

Dodatkowe koszty typowe dla starych budynków

Element	Koszt	Kiedy konieczne	Możliwe wsparcie
Wymiana grzejników (6–10 szt.)	10 000–25 000 zł	Gdy test 55°C wypadnie źle	„Czyste Powietrze”, ulga termomodernizacyjna
Regulacja instalacji (odpowiednik „równoważenia hydraulicznego”)	1 000–3 000 zł	Zawsze wskazana	jw.
Modernizacja przyłącza elektrycznego (3-fazowe, większa moc)	1 000–5 000 zł	Często w starych domach	zwykle brak dotacji
Dodatkowe wygłuszenie	1 000–5 000 zł	Przy gęstej zabudowie	brak dedykowanych programów
Demontaż starego kotła (jeśli nie ma hybrydy)	1 000–3 000 zł	Przy całkowitej wymianie źródła	„Czyste Powietrze” (w pakiecie)

Scenariusze kosztowe (dom 150 m², Polska)

Scenariusz	Zakres prac	Inwestycja brutto	Typowe wsparcie	Szacunkowy koszt własny
1: Dobrze ocieplony dom	Powietrzna PC + drobna modernizacja instalacji	40 000–55 000 zł	„Czyste Powietrze” + ulga	ok. 25 000–35 000 zł
2: Częściowo ocieplony	Powietrzna PC + kilka grzejników + ocieplenie poddasza/stropu	70 000–110 000 zł	„Czyste Powietrze” (wyższy poziom) + ulga	ok. 40 000–70 000 zł
3: Nieocieplony (hybryda)	Hybryda PC + gaz, bez dużej termomodernizacji	50 000–80 000 zł	„Czyste Powietrze” (wymiana kotła węglowego) + ulga	ok. 25 000–45 000 zł
4: Głęboka termomodernizacja + gruntowa PC	Ocieplenie ścian, dachu, wymiana okien + PC gruntowa	150 000–250 000 zł	„Czyste Powietrze” + ulga + lokalne programy	ok. 90 000–160 000 zł

---

Rzeczywiste koszty eksploatacji – JAZ w starym domu

Sezonowy współczynnik efektywności (SCOP/JAZ) decyduje o opłacalności. Poniżej orientacyjne wartości dla polskich warunków klimatycznych:

Oczekiwane JAZ w zależności od stanu budynku

Stan budynku	Zużycie energii	Temperatura zasilania	JAZ powietrznej PC	JAZ gruntowej PC	Roczne koszty (150 m², 22 500 kWh) przy 1,00 zł/kWh
Dobrze ocieplony (zbliżony do WT 2021)	< 100 kWh/m²·rok	35–40 °C	4,0–4,5	4,5–5,0	ok. 1 500–1 700 zł
Częściowo ocieplony (dach/strop, okna)	100–150 kWh/m²·rok	45–50 °C	3,0–3,5	3,8–4,2	ok. 1 900–2 300 zł
Nieocieplony (lata 60–80)	150–200 kWh/m²·rok	55–60 °C	2,5–3,0	3,2–3,6	ok. 2 500–3 000 zł
Bardzo słabo ocieplony	> 200 kWh/m²·rok	65–70 °C	2,0–2,5	2,8–3,2	ok. 3 000–3 800 zł

Porównanie z kotłem gazowym (Polska):

• Cena gazu: ok. 0,32 zł/kWh
• Zapotrzebowanie 22 500 kWh / 0,95 sprawności = 23 684 kWh
• Koszt roczny gazu: ok. 7 600–7 800 zł

Wniosek: Pompa ciepła w starym domu jest ekonomicznie korzystna, jeśli JAZ ≥ ok. 3,0 (przy powyższych cenach). Przy niższym JAZ warto rozważyć hybrydę lub najpierw termomodernizację.

---

Hałas i sąsiedzi – polskie wymagania

Pompy ciepła generują hałas (ok. 50–65 dB). W gęstej zabudowie jednorodzinnej trzeba brać pod uwagę polskie przepisy hałasowe (rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie dopuszczalnych poziomów hałasu w środowisku).

Dopuszczalne poziomy hałasu na granicy działki (orientacyjnie):

Rodzaj terenu	Dzień	Noc
Tereny zabudowy mieszkaniowej jednorodzinnej	ok. 50–55 dB	ok. 40–45 dB

W praktyce oznacza to, że jednostka zewnętrzna musi być:

• odpowiednio cicha (niski poziom mocy akustycznej wg etykiety energetycznej),
• właściwie ustawiona (odległość od granicy, ekrany akustyczne),
• często z trybem nocnym.

Rozwiązania:

Działanie	Efekt	Koszt
Ekran akustyczny (mur, panel)	-5 do -10 dB	1 000–4 000 zł
Podkładki antywibracyjne	-3 do -5 dB (drgania)	200–600 zł
Tryb nocny (obniżona moc)	-5 do -8 dB	bez kosztów inwestycyjnych
Jednostka wewnętrzna (PC wewnętrzna + czerpnia/ wyrzutnia)	redukcja hałasu na zewnątrz	+5 000–10 000 zł

---

Normy i przepisy w Polsce – odpowiedniki DIN/VDI

W artykule źródłowym pojawiają się niemieckie normy i wytyczne. W Polsce stosuje się:

• Obliczanie obciążenia cieplnego budynku
  Odpowiednik DIN EN 12831‑1:

  • PN‑EN 12831‑1:2017‑08 „Instalacje ogrzewcze w budynkach – Metoda obliczania projektowego obciążenia cieplnego – Część 1: Obciążenie cieplne budynku”
    W praktyce audytorzy i projektanci korzystają z tej normy lub oprogramowania ją implementującego.

• Obliczanie współczynników U przegród
  Odpowiednik EN ISO 6946:

  • PN‑EN ISO 6946:2017‑10 „Komponenty budowlane i elementy budynku – Opór cieplny i współczynnik przenikania ciepła – Metoda obliczania”
    Stosowana przy sporządzaniu świadectw energetycznych i projektów budowlanych.

• Standardy dla pomp ciepła
  Zamiast VDI 4650/4645 stosuje się:

  • normy z serii PN‑EN 14511, PN‑EN 14825 (badania, deklaracja mocy i efektywności, SCOP),
  • PN‑EN 16147 (pompy ciepła do c.w.u.),
  • w praktyce projektowej – wytyczne producentów i krajowe poradniki (np. NFOŚiGW, PORT PC).

• Wymagania energetyczne dla budynków
  Zamiast EnEV/GEG obowiązują:

  • Warunki Techniczne WT 2021 (Rozporządzenie Ministra Rozwoju z 2019 r. z późn. zm.), określające m.in. maksymalne współczynniki U i wskaźnik EP,
  • U‑max dla nowych budynków jednorodzinnych (przykładowo): ściana zewnętrzna 0,20 W/m²K, dach 0,15 W/m²K, podłoga na gruncie 0,30 W/m²K, okna pionowe 0,90 W/m²K.

• Świadectwa charakterystyki energetycznej
  Obowiązek sporządzania reguluje ustawa o charakterystyce energetycznej budynków i powiązane rozporządzenia. Świadectwo jest wymagane m.in. przy sprzedaży i wynajmie budynku/mieszkania.

---

Programy wsparcia i ulgi w Polsce (zamiast BAFA/KfW)

W Niemczech kluczowe są programy BAFA i KfW. W Polsce ich odpowiednikami są:

• „Czyste Powietrze” – główny program dotacyjny dla właścicieli domów jednorodzinnych (NFOŚiGW + WFOŚiGW)

  • Dotacje na wymianę źródła ciepła (w tym pompy ciepła), ocieplenie przegród, wymianę okien, modernizację instalacji.
  • Trzy poziomy dofinansowania zależne od dochodu.
  • Dla pomp ciepła powietrznych i gruntowych możliwe są dotacje rzędu kilkunastu do nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych (wyższe progi dla gruntowych PC i przy niższych dochodach).
  • Wymagane jest m.in. spełnienie określonych parametrów efektywności (SCOP) i posiadanie urządzenia na liście ZUM.

• „Moje Ciepło” – program dla nowych domów jednorodzinnych o podwyższonym standardzie energetycznym

  • Dofinansowanie zakupu i montażu pompy ciepła w nowych budynkach spełniających wymagania EP poniżej WT 2021.
  • Dla starych domów kluczowe jest raczej „Czyste Powietrze”.

• „Mój Prąd” – program dla instalacji PV (fotowoltaika)

  • Może znacząco obniżyć koszty eksploatacji pompy ciepła, jeśli część energii elektrycznej pochodzi z własnej instalacji.

• Ulga termomodernizacyjna

  • Odliczenie od podstawy opodatkowania wydatków na termomodernizację (w tym pompy ciepła, ocieplenie, wymiana okien, modernizacja instalacji) do 53 000 zł na osobę będącą właścicielem/współwłaścicielem domu.
  • Dla małżeństwa – nawet 106 000 zł łącznego limitu.

• Lokalne programy gminne / miejskie

  • W wielu miastach (np. Kraków, Warszawa, Wrocław) funkcjonują dodatkowe dopłaty do wymiany kotłów na paliwa stałe na pompy ciepła lub inne niskoemisyjne źródła.
  • Warunki i kwoty są lokalne – warto sprawdzić w urzędzie gminy/miasta.

---

Najczęstsze błędy w starych domach

Błąd	Skutek	Strata	Rozwiązanie
1. Zbyt mała pompa ciepła	Częsta praca grzałki elektrycznej (COP ≈ 1)	+30–50% kosztów prądu	Rzetelne obliczenie obciążenia cieplnego wg PN‑EN 12831‑1
2. Zbyt duża pompa ciepła	Częste załączanie/wyłączanie, szybsze zużycie	Spadek JAZ, krótsza żywotność	Dobór mocy na podstawie obliczeń, nie „na zapas”
3. Brak regulacji instalacji	Nierównomierne ogrzewanie, niższa efektywność	-10–20% efektywności	Wykonać regulację przepływów, nastawy zaworów
4. Brak wniosku o dotację przed podpisaniem umowy	Utrata prawa do dotacji	Utrata nawet kilkudziesięciu tys. zł	Najpierw wniosek („Czyste Powietrze”), potem umowa
5. Pompa wysokotemperaturowa bez analizy	JAZ 2,0–2,5, wysokie rachunki	+1 000–2 000 zł/rok	Najpierw test 55°C, rozważyć hybrydę
6. Nieoptymalna krzywa grzewcza	Za wysoka temp. zasilania	-0,5 do -1,0 JAZ	Stopniowa korekta krzywej, obserwacja temperatur w domu
7. Nieocieplone rury instalacji	Straty ciepła w piwnicy	-5–10%	Ocieplić rury (tanie, szybkie działanie)
8. Zlekceważenie hałasu	Konflikty sąsiedzkie, konieczność przeniesienia urządzenia	dodatkowe tysiące zł	Od razu planować ekran akustyczny i cichą jednostkę

---

Krok po kroku: jak podjąć dobrą decyzję

Faza 1: Analiza (1–2 tygodnie)

Lista działań:

• [ ] Zebrać rachunki za ogrzewanie z ostatnich 2–3 lat
• [ ] Obliczyć zużycie w kWh/m²·rok
• [ ] Wykonać test 55°C (w mroźny dzień)
• [ ] Skorzystać z kalkulatora obciążenia cieplnego: link do narzędzia
• [ ] Zlecić wstępne oferty (min. 2–3 firmy) z obliczeniem mocy

Faza 2: Macierz decyzji

JEŚLI zużycie < 100 kWh/m²·rok I test 55°C OK:
  → Bezpośrednio pompa ciepła (powietrzna lub gruntowa)
  → Wsparcie: „Czyste Powietrze” + ulga
  → Oczekiwany JAZ: 3,8–4,5

JEŚLI zużycie 100–150 kWh/m²·rok I test 55°C częściowo OK:
  → Opcja A: Ocieplić poddasze/strop + ewentualnie strop nad piwnicą, potem PC
  → Opcja B: System hybrydowy (PC + kocioł)
  → Oczekiwany JAZ: ok. 3,2–3,8 (po ociepleniu) / ok. 3,0 (hybryda)

JEŚLI zużycie 150–200 kWh/m²·rok LUB test 55°C negatywny:
  → Opcja A: Częściowa termomodernizacja + PC
  → Opcja B: Hybryda (często tańsza na start i bardziej elastyczna)
  → Oczekiwany JAZ: 3,0–3,5 (po częściowej termomodernizacji) / ok. 3,0 (hybryda)

JEŚLI zużycie > 200 kWh/m²·rok I test 55°C wyraźnie negatywny:
  → Najpierw termomodernizacja (ściany, dach, strop), potem PC
  → ALBO system hybrydowy jako rozwiązanie długoterminowe
  → Oczekiwany JAZ: 2,5–3,0 (bez ocieplenia) / 3,5–4,0 (po ociepleniu)

Faza 3: Optymalizacja wsparcia

Czy warto angażować audytora energetycznego?

Sytuacja	Rekomendacja	Powód
Zużycie < 100 kWh/m²·rok, prosta wymiana źródła	Opcjonalnie	Prosta inwestycja, korzyść głównie z ulgi termomodernizacyjnej
Zużycie 100–200 kWh/m²·rok, planowana termomodernizacja	Tak	Audyt i projekt pozwalają dobrać optymalny zakres prac i wykorzystać maksymalnie „Czyste Powietrze” + ulgę
Zużycie > 200 kWh/m²·rok, głęboka modernizacja	Zdecydowanie tak	Wysoka złożoność, duże kwoty – błędy są kosztowne

Koszty audytu / projektu:

• Audyt energetyczny + koncepcja termomodernizacji: 1 500–3 000 zł
• Często częściowo refundowane w lokalnych programach lub „Czyste Powietrze” (w ramach kosztów kwalifikowanych).

Kroki:

1. [ ] Wybrać audytora / projektanta instalacji
2. [ ] Opracować warianty modernizacji (z pompą ciepła / hybrydą)
3. [ ] Sprawdzić możliwe poziomy dofinansowania („Czyste Powietrze”, lokalne programy, ulga)
4. [ ] Złożyć wniosek o dotację przed podpisaniem umowy z wykonawcą
5. [ ] Po otrzymaniu decyzji podpisać umowę i realizować inwestycję

---

Podsumowanie: kiedy pompa ciepła w starym domu ma sens?

Pompa ciepła w starym domu jest technicznie prawie zawsze możliwa – kluczowe pytanie brzmi, czy będzie ekonomicznie i eksploatacyjnie rozsądna. Test 55°C, obliczenie obciążenia cieplnego wg PN‑EN 12831‑1 oraz prosta analiza kosztów energii pozwalają podjąć świadomą decyzję.

Kolejny krok: skorzystać z naszego kalkulatora obciążenia cieplnego, aby określić wymaganą moc grzewczą – to podstawa prawidłowego doboru pompy ciepła.

---

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Czy pompa ciepła działa w nieocieplonym starym domu?

Technicznie tak – pytanie dotyczy opłacalności. W bardzo słabo ocieplonych budynkach JAZ bywa poniżej 2,5, co przy obecnych cenach energii oznacza rachunki zbliżone do gazu. W takich przypadkach system hybrydowy (pompa + kocioł) jest często lepszym rozwiązaniem: pompa pokrywa większość sezonu, kocioł tylko szczyty mrozów.

2. Czy do pompy ciepła potrzebne jest ogrzewanie podłogowe?

Nie. Dobrze dobrane grzejniki niskotemperaturowe współpracują z pompą ciepła przy 45–50 °C na zasilaniu. Podłogówka jest rozwiązaniem optymalnym, ale niekoniecznym. O tym, czy obecne grzejniki wystarczą, decyduje test 55°C.

3. Jak głośna jest pompa ciepła w starym domu?

Nowoczesne jednostki zewnętrzne mają poziom mocy akustycznej ok. 50–60 dB. W odległości 3 m daje to zwykle 40–50 dB. W polskich warunkach trzeba pilnować, aby na granicy działki i w porze nocnej nie przekroczyć dopuszczalnych poziomów hałasu. Pomagają: cicha jednostka, ekran akustyczny, tryb nocny i odpowiednie ustawienie urządzenia.

4. Ile kosztuje pompa ciepła w starym domu?

Orientacyjny koszt własny po wsparciu (Polska):

• Dobrze ocieplony dom: ok. 25 000–35 000 zł (powietrzna PC)
• Częściowo ocieplony: 40 000–70 000 zł (PC + podstawowa termomodernizacja)
• Nieocieplony (hybryda): 25 000–45 000 zł

Dokładne kwoty zależą od mocy, typu pompy, zakresu modernizacji instalacji i poziomu dofinansowania.

5. Jakie są obecnie formy wsparcia w Polsce?

Najważniejsze to:

• „Czyste Powietrze” – dotacje do wymiany źródła ciepła i termomodernizacji,
• „Moje Ciepło” – dla nowych domów z pompą ciepła,
• „Mój Prąd” – dla fotowoltaiki,
• ulga termomodernizacyjna – odliczenie wydatków w PIT,
• lokalne programy gminne (dopłaty do wymiany kotłów, często na pompy ciepła).

6. Czy mogę zostawić kocioł gazowy i dołożyć pompę ciepła?

Tak, to klasyczny system hybrydowy. Pompa ciepła pracuje jako źródło podstawowe, a kocioł włącza się przy dużych mrozach lub gdy gaz jest chwilowo tańszy niż energia elektryczna (przy niskim COP). To rozwiązanie szczególnie sensowne w starych, słabo ocieplonych domach.

7. Jak długo zwraca się inwestycja w pompę ciepła w starym domu?

Zależy od:

• stanu ocieplenia,
• rodzaju pompy (powietrzna/ gruntowa),
• cen energii i dostępnych dotacji.

Orientacyjnie:

• System hybrydowy: ok. 8–12 lat względem pozostania przy samym kotle gazowym/węglowym.
• Pompa ciepła + częściowa termomodernizacja: ok. 12–18 lat.
• Pompa ciepła bez termomodernizacji i niskim JAZ: zwrot może być bardzo długi – warto to policzyć indywidualnie.

8. Czy pompa ciepła działa przy -20 °C?

Tak. Większość urządzeń na polskim rynku jest projektowana do pracy przy -20 °C, a nawet -25 °C. Trzeba jednak pamiętać, że COP spada wraz z temperaturą zewnętrzną. W najzimniejsze dni część energii może dostarczać grzałka elektryczna lub kocioł (w systemie hybrydowym).

---

Cała seria artykułów o pompach ciepła

1. Pompa ciepła: kompletny poradnik 2026 – przegląd
2. „Anty‑lodówka”: jak działa pompa ciepła? – podstawy fizyczne
3. Elementy: wymiennik, sprężarka i zawór rozprężny – szczegóły konstrukcji
4. Wskaźniki i dobór mocy pomp ciepła – COP, JAZ, SCOP
5. Tryby pracy: monowalentny, biwalentny i hybrydowy – omówienie trybów
6. Typy pomp ciepła i duet z fotowoltaiką – typy i połączenie z PV
7. SCOP wyjaśniony: sezonowy współczynnik efektywności – jak oceniać efektywność
8. Ustawienia pompy ciepła: praktyczny poradnik – krzywa grzewcza, regulacja instalacji, poprawa JAZ
9. Dobór mocy pompy ciepła: jak zrobić to dobrze – od obciążenia cieplnego do mocy
10. Koszty pomp ciepła 2026: zakup, eksploatacja, wsparcie – pełny obraz kosztów
11. Pompa ciepła w starym domu: warunki, rozwiązania i koszty – jesteś tutaj

---

Źródła

• Bosch: Wärmepumpe im Altbau
• Viessmann: Wärmepumpe im Altbau
• Finanztip: Wärmepumpe für Altbau ohne Fußbodenheizung
• energie-experten.org: Bivalenter Betrieb von Wärmepumpen
• Fraunhofer ISE: Feldtest Wärmepumpen in Bestandsgebäuden (2023)
• PN‑EN 12831‑1:2017‑08 – Instalacje ogrzewcze w budynkach – Metoda obliczania projektowego obciążenia cieplnego
• PN‑EN ISO 6946:2017‑10 – Komponenty budowlane i elementy budynku – Opór cieplny i współczynnik przenikania ciepła
• PN‑EN 14511, PN‑EN 14825 – pompy ciepła, badania i deklaracja efektywności
• Warunki Techniczne WT 2021 – rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie
• Programy: „Czyste Powietrze”, „Moje Ciepło”, „Mój Prąd”, ulga termomodernizacyjna – informacje NFOŚiGW i gov.pl

---

Oblicz obciążenie cieplne i dobierz pompę ciepła

Do podjęcia świadomej decyzji potrzebne jest obciążenie cieplne budynku. Skorzystaj z naszych darmowych kalkulatorów:

→ Do kalkulatora obciążenia cieplnego

→ Do kalkulatora pomp ciepła