Inleiding: De juiste warmtepomp voor elke situatie

Geen enkel gebouw is hetzelfde en elk vraagt om een doordacht verwarmingssysteem. Warmtepompen bestaan dan ook niet in één standaarduitvoering – er zijn verschillende typen voor uiteenlopende toepassingen.

De drie meest voorkomende warmtepompen:

1. Lucht-water-warmtepomp
2. Bodem-water-warmtepomp (aardwarmte / brine-water)
3. Lucht-lucht-warmtepomp

De benaming geeft steeds aan:

• Eerste woord: Warmtebron (waar komt de warmte vandaan?)
• Tweede woord: Warmtedrager (waarmee wordt de warmte verdeeld?)

Let op regelgeving NL & BE:
In Nederland en Vlaanderen gelden voor ontwerp en dimensionering o.a. de Europese norm NEN-EN 12831 (NL) en NBN EN 12831 (BE) voor verwarmingslastberekening, en NEN-EN ISO 6946 / NBN EN ISO 6946 voor U-waarde‑berekeningen. Voor warmtepompen zijn o.a. NEN-EN 14511, NEN-EN 14825 en NEN-EN 16147 (NL) en de overeenkomstige NBN EN‑normen (BE) relevant. In de praktijk worden deze normen toegepast binnen de nationale energieprestatieregelgeving (BENG/EPB).

Lucht-water-warmtepomp

In Nederland en Vlaanderen is dit de meest geplaatste variant bij woningen. De warmtepomp onttrekt warmte aan de buitenlucht en geeft die af aan het cv‑water.

Werkingsprincipe

Buitenlucht (warmtebron)
    │
    ▼ Ventilator zuigt lucht aan
    │
Verdamper (warmteopname)
    │
    ▼ Koelmiddelcircuit
    │
Condensor (warmteafgifte)
    │
    ▼
Cv-water → vloerverwarming / radiatoren / lage-temperatuurconvectoren

Opbouw

• Buitenunit: Verdamper met ventilator
• Binnenunit: Compressor, condensor, regeling, vaak met geïntegreerd buffervat
• Split-uitvoering: Buiten- en binnendeel gescheiden (zeer gebruikelijk)
• Monoblock: Alles in één toestel (compact, hydraulische aansluiting buiten)

Voordelen

De lucht-water-warmtepomp scoort vooral door de relatief eenvoudige installatie:

Voordeel	Toelichting
Relatief lage installatiekosten	Geen boringen of grondwerken nodig
Breed toepasbaar	Geschikt voor de meeste kavels en woningen
Snelle plaatsing	Vaak in enkele dagen te installeren
Geschikt voor renovatie	Ook in bestaande bouw goed inpasbaar, zeker met lage-temperatuurafgiftesystemen

Nadelen

Het gebruik van buitenlucht als warmtebron heeft ook keerzijden:

Nadeel	Toelichting
Lagere efficiëntie bij vorst	Bij lage buitentemperaturen daalt het rendement (SCOP/JAZ)
Geluid	De buitenunit is hoorbaar; geluidsnormen van gemeente/stad zijn van toepassing
Zichtbaarheid	Buitenunit is in het straatbeeld of in de tuin aanwezig
Schommelende capaciteit	Sterk afhankelijk van buitentemperatuur

Geluidseisen NL & BE:
In Nederland gelden sinds 2021 specifieke geluidsgrenzen voor buitenunits van warmtepompen en airco’s in het Bouwbesluit / Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). In Vlaanderen gelden geluidsnormen via de Vlarem‑regelgeving en lokale stedenbouwkundige voorschriften. Plaatsing en afscherming van de buitenunit moeten hierop afgestemd worden.

Wanneer zinvol?

• Standaardoplossing voor de meeste eengezinswoningen
• Wanneer geen grondboringen of grote tuinen beschikbaar zijn
• Bij beperkt investeringsbudget
• Voor renovatie van bestaande woningen, zeker in combinatie met isolatie en lagetemperatuurverwarming

Bodem-water-warmtepomp (aardwarmte)

Deze warmtepomp benut de constante temperatuur van de bodem als warmtebron. Vaak aangeduid als aardwarmtepomp of brine-water-warmtepomp.

Wat is “brine” of “sole”?

Brine/sole = water + antivriesmiddel

Dit mengsel circuleert door leidingen in de bodem en transporteert de warmte naar de warmtepomp.

Twee varianten

Bodemcollectoren (horizontaal)

• Leidingen vlak onder het maaiveld (ca. 1–1,5 m diep)
• Vereist een relatief groot onbebouwd oppervlak
• Vuistregel: 1 m² collectoroppervlak ≈ 25 W vermogen

Benodigde collectoroppervlakte afhankelijk van gewenste verwarmingscapaciteit:

Verwarmingsvermogen	Benodigde oppervlakte
5 kW	~200 m²
8 kW	~320 m²
10 kW	~400 m²

Bodemsondes (verticaal)

• Diepe boringen (typisch 40–150 m, soms dieper)
• Minder horizontale ruimte nodig
• Constantere temperatuur op diepte
• Vuistregel: 1 meter boorgat = 40–80 W vermogen (afhankelijk van bodem)

Benodigde boorgatdiepte:

Verwarmingsvermogen	Totale boorgatdiepte
5 kW	60–125 m
8 kW	100–200 m
10 kW	125–250 m

Vergunningen NL & BE:

• Nederland: Voor gesloten bodemenergiesystemen (bodemcollectoren/sondes) geldt de Waterwet en het Besluit bodemenergiesystemen. Kleine systemen vallen vaak onder de meldingsplicht bij de gemeente; grotere onder vergunning via de provincie of omgevingsdienst.
• Vlaanderen: Bodemenergiesystemen vallen onder de VLAREM‑regelgeving. Voor verticale boringen is doorgaans een omgevingsvergunning en melding bij de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) nodig. Lokale voorwaarden kunnen verschillen.

Voordelen

De constante bodemtemperatuur levert belangrijke pluspunten op:

Voordeel	Toelichting
Hoge efficiëntie	Bodemtemperatuur rond 8–12 °C zorgt voor hoge COP/SCOP
Jaarrond stabiel	Nauwelijks afhankelijk van buitentemperatuur
Zeer stil	Geen buitenunit met ventilator
Lange levensduur	Bodemwisselaars gaan decennia mee
Hoge seizoensprestatie (JAZ/SCOP)	Vaak > 4,5 bij goede dimensionering

Nadelen

De hoge efficiëntie gaat gepaard met enkele beperkingen:

Nadeel	Toelichting
Hoge investeringskosten	Grondwerken of boringen zijn kostbaar
Vergunningsplicht	Met name voor verticale sondes
Ruimtebehoefte	Horizontale collectoren vragen veel tuinoppervlak
Niet overal mogelijk	Bodemopbouw, grondwaterstand en beschermde gebieden zijn bepalend

Wanneer zinvol?

• Nieuwbouw met ruime tuin (horizontale collectoren)
• Geschikte ondergrond voor verticale boringen
• Wanneer een lange termijn investering gewenst is
• Bij wens voor maximale efficiëntie en zeer lage energiekosten

Lucht-lucht-warmtepomp

De lucht-lucht-warmtepomp draagt warmte direct via de lucht over – zonder cv‑water.

Beter bekend als: airco!

De airco’s in hotels of in warmere landen zijn in feite lucht-lucht-warmtepompen. Ze kunnen:

• Verwarmen (warmte van buiten naar binnen verplaatsen)
• Koelen (warmte van binnen naar buiten afvoeren)

Twee hoofdvarianten

Split-systeem

• Buitenunit: Verdamper/condensor
• Binnenunit: Geeft warmte of koude direct af aan de ruimte
• Verbonden via koelmiddelleidingen

Luchtverwarming met warmteterugwinning

• Gebruikt afvoerlucht als warmtebron
• Verse buitenlucht wordt met de afgevoerde warmte voorverwarmd
• Vaak toegepast in passiefhuizen en zeer energiezuinige woningen met balansventilatie

Voordelen

Vooral in goed geïsoleerde gebouwen kan een lucht-lucht-warmtepomp interessant zijn:

Voordeel	Toelichting
Ook koeling	Volwaardige aircofunctie in de zomer
Snelle temperatuurreactie	Directe opwarming/koeling van de lucht
Lage installatiekosten	Geen watergedragen verwarmingssysteem nodig
Ruimte per ruimte regelbaar	Elke kamer afzonderlijk instelbaar

Nadelen

Als puur luchtverwarmingssysteem zijn er ook beperkingen:

Nadeel	Toelichting
Geen sanitair warm water	Extra oplossing (boiler, warmtepompboiler) nodig
Luchtstromen voelbaar	Inblaaslucht kan als tocht worden ervaren
Stof en allergenen	Goede filtratie en onderhoud zijn essentieel
Minder efficiënt als hoofdverwarming	Vergeleken met goed ontworpen lucht-water- of bodem-water-systemen

Wanneer zinvol?

• Passiefhuizen en zeer goed geïsoleerde woningen met ventilatiesysteem D/balansventilatie
• Bijverwarming of koeling van afzonderlijke ruimtes
• Wanneer koeling én verwarming gewenst zijn met één systeem
• In bestaande bouw waar geen ingrijpende aanpassing van het verwarmingssysteem mogelijk is

Vergelijking van de warmtepomp-typen

De drie warmtepomp‑typen verschillen op een aantal belangrijke punten:

Criterium	Lucht-water	Bodem-water	Lucht-lucht
Typische JAZ/SCOP	3,0–4,0	4,0–5,0	2,5–3,5
Installatiekosten	Middel	Hoog	Laag
Verbruikskosten	Middel	Laag	Middel
Ruimtebeslag	Klein	Groot (tuin of boringen)	Klein
Sanitair warm water	Ja	Ja	Nee
Koeling mogelijk	(Met extra’s / passief actief)	(Met extra’s, vaak passief)	Ja, standaard
Geluidsniveau	Middel	Zeer stil	Middel
Vergunning/melding	Zelden (wel geluidseisen)	Vaak	Zelden

Energieprestatie-eisen NL & BE:

• Nederland: Nieuwbouw moet voldoen aan BENG‑eisen (Bijna Energie Neutrale Gebouwen) volgens het Bouwbesluit/BBL en NTA 8800. Warmtepompen worden hierin vaak ingezet om aan BENG 1–3 en de verplichte minimale hernieuwbare energie te voldoen.
• Vlaanderen: Nieuwbouw en ingrijpende renovaties vallen onder de EPB‑regelgeving (EnergiePrestatie en Binnenklimaat) met eisen aan E‑peil, S‑peil en aandeel hernieuwbare energie. Warmtepompen en PV zijn belangrijke middelen om deze eisen te halen.

Het dreamteam: warmtepomp + zonnepanelen

Wat is beter dan één duurzame technologie? Twee slimme systemen die elkaar versterken.

De combinatie van een warmtepomp met een pv‑installatie kan een woning in Nederland of Vlaanderen grotendeels CO₂‑arm verwarmen, zeker in combinatie met goede isolatie.

Waarom past dit zo goed samen?

De twee technologieën vullen elkaar ideaal aan:

Component	Levert	Heeft nodig
Zonnepanelen (PV)	Elektriciteit	Zonlicht
Warmtepomp	Warmte (en evt. koeling)	Elektriciteit

De pv‑installatie produceert overdag stroom – precies wanneer de warmtepomp vaak draait en wanneer u een buffervat of vloerverwarming kunt “voorverwarmen”.

Werking van de combinatie

Zonnepanelen
    │
    ▼ Zonnestroom (gelijkstroom)
    │
Omvormer ─────────┬──► Warmtepomp
                  │
                  ├──► Huishoudelijke verbruikers
                  │
                  └──► Thuisbatterij (optioneel)

Voordelen van de combinatie

De combinatie van beide systemen levert veel pluspunten op:

Voordeel	Toelichting
Zeer lage CO₂-uitstoot	Groot deel van de warmte uit eigen zonnestroom
Lagere energierekening	Zelfverbruik van pv‑stroom is financieel aantrekkelijk
Meer onafhankelijkheid	Minder afhankelijk van netstroom en prijsschommelingen
Goede score op energielabel	In NL (energielabel via NTA 8800) en BE (EPB/EPC) verbetert de score aanzienlijk
Toekomstbestendig	Sluit aan bij Europese EPBD‑doelen en nationale klimaatplannen

Subsidies & steun NL & BE (stand 2024/2025):
Nederland:

• ISDE‑subsidie (RVO) voor warmtepompen en warmtepompboilers; vaste bedragen per toesteltype en vermogen.
• Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE) ook voor isolatiemaatregelen.
• Zonnepanelen: geen landelijke aanschafsubsidie meer, maar tot en met 2025 nog grotendeels salderingsregeling voor teruggeleverde stroom.
• Lokale regelingen via gemeenten/provincies (leningen zoals Energiebespaarlening, soms extra subsidies).
  Vlaanderen:
• Mijn VerbouwPremie voor warmtepompen, warmtepompboilers, isolatie en hoogrendementsbeglazing.
• Premie voor zonnepanelen (aflopend en afhankelijk van vermogen en netbeheerder; voorwaarden regelmatig wijzigen).
• Fluvius‑premies voor warmtepompen en warmtepompboilers (lucht-water, bodem-water, hybride, enz.).
• EPC-labelpremie bij grondige renovatie naar een veel beter label.
  Controleer altijd de actuele voorwaarden bij RVO (NL) en Fluvius / Vlaanderen.be (BE), omdat bedragen en regels regelmatig worden aangepast.

Nadelen van de combinatie

De combinatie is niet volledig zonder uitdagingen:

Nadeel	Toelichting
Hogere initiële investering	Aanschaf van twee systemen tegelijk
Wintermismatch	In de winter is de warmtevraag hoog, maar de pv‑opbrengst laag
Complexere systeemintegratie	Slimme sturing, buffervaten en eventueel batterijen vragen goede afstemming

Het winterprobleem aanpakken

In de winter is de warmtevraag groot terwijl de zonneproductie beperkt is. Mogelijke oplossingen:

1. Grotere pv‑installatie – zodat ook in de winter nog een bruikbare opbrengst is.
2. Thuisbatterij – om dagopbrengst naar de avond te verschuiven (in NL/BE financieel vooral interessant bij dalende saldering en dynamische tarieven).
3. Slim laad- en stookgedrag – warmtepomp vooral laten draaien bij hoge pv‑opbrengst of lage stroomprijzen (bij dynamische contracten), gebruik van buffervat en vloerverwarming.
4. Groene netstroom als back‑up – resterende vraag dekken met gecertificeerde groene stroom.

Dimensionering voor de combinatie

Vuistregel voor pv‑installatie met warmtepomp:

Gebruikelijke pv‑grootte voor het huishouden + 2–3 kWp extra voor de warmtepomp

Afhankelijk van het warmtepompvermogen kan de pv‑installatie groter worden gekozen:

Warmtepompvermogen	Extra pv‑vermogen
5 kW	+2 kWp
8 kW	+3 kWp
12 kW	+4–5 kWp

Let op dat in Nederland de salderingsregeling naar verwachting geleidelijk wordt afgebouwd en in Vlaanderen al grotendeels is vervangen door een digitale meter met injectietarieven. Een hogere eigenconsumptie van pv‑stroom (bijv. door de warmtepomp slim aan te sturen) wordt daardoor steeds belangrijker.

Voorbeeldconfiguratie

Een typisch eengezinswoning kan bijvoorbeeld zo worden uitgerust:

Component	Dimensionering
Woonoppervlak	150 m²
Warmtepomp	10 kW (lucht-water)
Pv‑installatie	10 kWp (incl. extra voor warmtepompverbruik)
Thuisbatterij	10 kWh
Verwachte stroomautonomie	60–70% (afhankelijk van gedrag en gebouwschil)

Energielabel & certificaten:

• Nederland: Voor woningen is een definitief energielabel verplicht bij verkoop en verhuur, gebaseerd op NTA 8800. Warmtepompen en pv verbeteren het label aanzienlijk.
• Vlaanderen: Woningen krijgen een EPC‑certificaat (EnergiePrestatieCertificaat). Bij ingrijpende renovatie gelden EPB‑eisen; een warmtepomp + pv helpt om een laag E‑peil en een gunstig EPC‑label te behalen.

Conclusie

Meer over warmtepompen

Dit artikel is onderdeel van onze warmtepomp‑serie. De andere delen:

Deel	Focus
Werking	De omgekeerde koelkast: het basisprincipe uitgelegd
Componenten	Warmtewisselaar, compressor, expansieventiel
Kengetallen	COP, JAZ/SCOP en juiste dimensionering
Bedrijfsmodi	Monovalent, bivalent of hybride?
Typen & zonnepanelen	Dit artikel

---

Gerelateerde thema’s

Warmtepompen laten zich uitstekend combineren met zonnepanelen. Meer achtergrond vindt u hier:

Zonnepanelen: Hoe werkt een zonnecel? · Opbouw van een pv‑installatie · Kengetallen‑glossarium

Energieopslag: Basiskennis batterijtechniek · Lithium vs. lood · Hybride omvormers · AC/DC‑systeemtopologieën

Powerstations: Technologievergelijk · Powerstations uitgelegd · Marktanalyse 2025

Bronnen

• Wolf: Luft-Wasser-Wärmepumpe
• Heizung.de: Luft-Wasser-Wärmepumpe
• Viessmann: Sole-Wasser-Wärmepumpe
• Heizung.de: Flächenkollektoren
• Wolf: Luft-Luft-Wärmepumpe
• Viessmann: Wärmepumpe + Photovoltaik
• Wolf: Wärmepumpe mit Photovoltaik